|
Agnieszka Gajda
Dostęp do edukacji przedszkolnej w latach 2018–2023 Access to preschool education in 2018–2023 Urban Development Issues, vol. 76, https://doi.org/10.51733/udi.2025.76.14
Słowa kluczowe: GIS, dostępność przestrzenna, przedszkola, edukacja przedszkolna
Keywords:: GIS, spatial accessibility, kindergartens, preschool education |
ABSTRAKT
Dynamiczny rozwój zabudowy mieszkaniowej w Polsce, związany z procesami suburbanizacji oraz ekspansją przestrzenną miast, często nie jest równoważony rozwojem infrastruktury społecznej, w tym usług wychowania przedszkolnego. Prowadzi to do niedopasowania podaży usług publicznych do przestrzennego rozkładu popytu oraz do utrwalania nierówności w dostępie do przedszkoli. Celem artykułu jest wyznaczenie pieszych stref dostępności do przedszkoli prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz przez pozostałe podmioty w latach 2018 i 2023, a także określenie odsetka dzieci w wieku przedszkolnym zamieszkujących te strefy.
Analiza opiera się na danych o lokalizacji przedszkoli i punktów przedszkolnych z Rejestru Szkół i Placówek Oświatowych oraz na danych statystycznych z rejestru bazy PESEL. Dostępność przestrzenną zdefiniowano jako możliwość dotarcia do placówki pieszo w czasie nieprzekraczającym 15 minut, a strefy dostępności wyznaczono na podstawie sieci pieszej OpenStreetMap. Zastosowanie podejścia porównawczego umożliwiło identyfikację zmian dostępności w czasie oraz przestrzennego zróżnicowania sytuacji w skali gmin, w tym obszarów pozbawionych dogodnego dostępu do przedszkoli („białych plam”). Uzyskane wyniki mogą stanowić wsparcie dla lokalnych polityk planistycznych, mimo że analiza ogranicza się do wymiaru przestrzennego dostępności.
Dynamiczny rozwój zabudowy mieszkaniowej w Polsce, związany z procesami suburbanizacji oraz ekspansją przestrzenną miast, często nie jest równoważony rozwojem infrastruktury społecznej, w tym usług wychowania przedszkolnego. Prowadzi to do niedopasowania podaży usług publicznych do przestrzennego rozkładu popytu oraz do utrwalania nierówności w dostępie do przedszkoli. Celem artykułu jest wyznaczenie pieszych stref dostępności do przedszkoli prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego oraz przez pozostałe podmioty w latach 2018 i 2023, a także określenie odsetka dzieci w wieku przedszkolnym zamieszkujących te strefy.
Analiza opiera się na danych o lokalizacji przedszkoli i punktów przedszkolnych z Rejestru Szkół i Placówek Oświatowych oraz na danych statystycznych z rejestru bazy PESEL. Dostępność przestrzenną zdefiniowano jako możliwość dotarcia do placówki pieszo w czasie nieprzekraczającym 15 minut, a strefy dostępności wyznaczono na podstawie sieci pieszej OpenStreetMap. Zastosowanie podejścia porównawczego umożliwiło identyfikację zmian dostępności w czasie oraz przestrzennego zróżnicowania sytuacji w skali gmin, w tym obszarów pozbawionych dogodnego dostępu do przedszkoli („białych plam”). Uzyskane wyniki mogą stanowić wsparcie dla lokalnych polityk planistycznych, mimo że analiza ogranicza się do wymiaru przestrzennego dostępności.
BSTRACT
The dynamic development of housing in Poland, associated with suburbanization processes and urban spatial expansion, is often not balanced by the development of social infrastructure, including preschool education services. This leads to a mismatch between the supply of public services and the spatial distribution of demand, as well as the perpetuation of inequalities in access to kindergartens. The aim of this article is to delineate pedestrian accessibility zones to kindergartens managed by local government units and other entities in 2018 and 2023, and to determine the percentage of preschool-age children residing within these zones.
The analysis is based on data regarding the location of kindergartens and preschool points from the Register of Schools and Educational Institutions (RSPO) and statistical data from the PESEL registry. Spatial accessibility was defined as the ability to reach a facility on foot within a time not exceeding 15 minutes, with accessibility zones delineated based on the OpenStreetMap pedestrian network. The use of a comparative approach enabled the identification of changes in accessibility over time and the spatial differentiation of the situation at the municipal scale, including areas deprived of convenient access to kindergartens ("white spots"). The results obtained can support local planning policies, although the analysis is limited to the spatial dimension of accessibility.
The dynamic development of housing in Poland, associated with suburbanization processes and urban spatial expansion, is often not balanced by the development of social infrastructure, including preschool education services. This leads to a mismatch between the supply of public services and the spatial distribution of demand, as well as the perpetuation of inequalities in access to kindergartens. The aim of this article is to delineate pedestrian accessibility zones to kindergartens managed by local government units and other entities in 2018 and 2023, and to determine the percentage of preschool-age children residing within these zones.
The analysis is based on data regarding the location of kindergartens and preschool points from the Register of Schools and Educational Institutions (RSPO) and statistical data from the PESEL registry. Spatial accessibility was defined as the ability to reach a facility on foot within a time not exceeding 15 minutes, with accessibility zones delineated based on the OpenStreetMap pedestrian network. The use of a comparative approach enabled the identification of changes in accessibility over time and the spatial differentiation of the situation at the municipal scale, including areas deprived of convenient access to kindergartens ("white spots"). The results obtained can support local planning policies, although the analysis is limited to the spatial dimension of accessibility.
REFERENCES
Burdziej, J., 2016, Analiza dostępności przestrzennej za pomocą technologii GIS na przykładzie obiektów użyteczności publicznej w Toruniu, Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 19(1), 43–51. https://doi.org/10.4467/2543859XPKG.16.004.6302
Caselli, B., Carra, M., Rossetti, S. i Zazzi, M., 2021, From urban planning techniques to 15-minute neighbourhoods. A theoretical framework and GIS-based analysis of pedestrian accessibility to public services, European Transport / Trasporti Europei, 85(10). https://doi.org/10.48295/ET.2021.85.10
Cieślak, I., Eźlakowski, B., Biłozor, A. i Senetra, A., 2025, Spatial analysis of medical service accessibility in the context of quality of life and sustainable development: A case study of Olsztyn County, Poland, Sustainability, 17(15), 6687. https://doi.org/10.3390/su17156687
Gajda A., Ogórek P., Pistelok P., 2023, Transport publiczny w miastach i miejskich obszarach funkcjonalnych, Badania Obserwatorium Polityki Miejskiej, Instytut Rozwoju Miast i Regionów, Warszawa–Kraków. https://doi.org/10.51733/opm.2023.05
Gibas P., Heffner K., 2018, Rozproszenie zabudowy mieszkaniowej a dostępność do usług rynkowych i publicznych, Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 272, 303–315.
Główny Urząd Statystyczny, 2024, Wskaźniki dostępności terytorialnej mieszkańców Polski, Warszawa.
Guzik R., 2003, Przestrzenna dostępność szkolnictwa ponadpodstawowego, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
Kamrowska-Załuska D., Mazurkiewicz W., Marczak E., Stramska M., Glaubert W., Gębczyńska-Janowicz A., 2025, Accessibility of public space in Gdańsk, Poland, for senior citizens, Medycyna Pracy, 76(4), 259–267. https://doi.org/10.13075/mp.5893.01620
Kuzara K., Szmytkie R., 2024, Próba oszacowania rzeczywistej liczby ludności w strefie podmiejskiej Wrocławia. Studia Regionalne i Lokalne, 95(1), 99–113. https://doi.org/10.7366/1509499519507
Małachowski A., Dąbski M., Wilk W., 2020, Accessibility of public services in districts of Warsaw: a comparative study, Miscellanea Geographica, 24(3), 1–10. https://doi.org/10.2478/mgrsd-2020-0019
Moreno C., Allam Z., Chabaud D., Gall C., Pratlong F., 2021, Introducing the 15-Minute City: Sustainability, resilience and place identity in future post-pandemic cities, Smart Cities, 4(1), 93–111. https://doi.org/10.3390/smartcities4010006
Noworól A., Kopyciński P., Hałat P., Salamon J., Hołuj A., 2022, The 15-Minute City—The geographical proximity of services in Krakow, Sustainability, 14(12), 7103. https://doi.org/10.3390/su14127103
Podawca K., Pawłat-Zawrzykraj A., Ogryzek, M., 2025, Educational accessibility as an element of sustainable urban transformation: The case of Poland, Land, 14(9), 1924. https://doi.org/10.3390/land14091924
Pohl A., Kołsut B., 2025, Dostępność usług publicznych dla dzieci w wieku przedszkolnym – porównanie poznańskiego Piątkowa i podmiejskiej miejscowości Rokietnica, Urban Development Issues, 76, 5–20. https://doi.org/10.51733/udi.2025.76.01
Polna M., Hoffmann R., 2023, Dostępność społeczna warsztatów terapii zajęciowej w Polsce, Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 65, 151–163. https://doi.org/10.14746/rrpr.2023.65.10
Skibińska K., 2025, Dostępność obszarów zieleni publicznej a planowanie przestrzenne, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio B – Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographia, 80, 43–66. https://doi.org/10.17951/b.2025.80.0.43-66
Stępniak M., Wiśniewski R., Goliszek S., Marcińczak S., 2017, Dostępność przestrzenna do usług publicznych w Polsce, IGiPZ PAN, Kraków.
Szkoda M., Michnej M., Baziak B., Bodziony M., Hrehorowicz-Nowak A., Hrehorowicz-Gaber H., Wołek M., Jagiełło A., Żukowska S., Szott R., 2025, Is the concept of a 15-minute city feasible in a medium-sized city? Spatial analysis of the accessibility of municipal services in Koszalin (Poland) using GIS modelling, Sustainability, 17(22), 10157. https://doi.org/10.3390/su172210157
Szłapacki W., 2024, Dostępność transportu publicznego w wybranych średniej wielkości miastach Pomorza Środkowego, Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 71, 31–48. https://doi.org/10.14746/rrpr.2024.71.04
Śleszyński P., 2024, Ocena dostępności przestrzennej do stacji i przystanków kolejowych. In: Studium przestrzennej optymalizacji komponentu kolejowego Centralnego Portu Komunikacyjnego w perspektywie 2040 roku, Polska Akademia Nauk, Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Warszawa, 35–42. Dostępna na: http://publikacje.pan.pl/Content/135842/2024-STPL-PDF-07.pdf [data dostępu: 23.12.2025].
Walaszek M., 2018, Dostępność przestrzenna szkół w badaniach usług edukacyjnych – przykład aglomeracji poznańskiej, Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 42, 109–122.